دوری گزینی از جرم و جنایات

بشر مجموعهای از غرایز زشت و زیبا است که ناگزیر است غرایز زیبا و کششهای مطلوب را رشد داده و از افراط و تفریط غرایز و کششهای حیوانی که وجه مشترک او با سایر حیوانات است پرهیز نماید. سخن قرآن در این مجموعه آن است که
میفرماید: وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا * و َقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا . “سوگند به نفس و آنکه آن را معتدل قرار داد پس زشتیها و خوبیها را به آن الهام نمود همانا رستگار شده است آن کس که نفس را تزکیه نمود و ضرر کرد آن کس که آن را نادیده گرفت و به آن نپرداخت”. پس در مرتبه نخست خود افراد مسئول خودسازی و دوری گزینی از جرم و جنایات هستند و در مرتبه بالاتر جامعه و نظام اجتماعی مسئول است که در راستای فلاح و دوری‌گزینی از زیان، مراقب اوضاع و احوال جامعه باشد. روشن است که در راستای به‌سازی و تهذیب و تذکیه فرد و جامعه هزینه دفع فجور از رفع آن به مراتب کمتر است و مسئولین جامعه نخست باید اولویت را به مرحله دفاع بدهند تا با هزینه کمتری فرد و جامعه به دامن جرم و جنایت نیفتد و نیاز به احکام جزایی و اجرای آن نباشد. اما متأسفانه بشر از آغاز به این نکته حکیمانه نه تنها توجه نکرده بلکه از آن غافل مانده و با صرف هزینههای کلان دنبال رفع جرائم است که میبینیم روز به روز محاکم و مراکز رفع خصومت و برخورد با مجرمین در سطح شهرها و کشورها افزایش مییابد و بخشی از سرمایه مالی و انسانی جامعه در رفع و رجوع جرائم و جنایات مصرف میشود.

فقه القرآنی

منظور از آيات‏الأحکام يا فقه ‏القرآن، آياتي از كلام‌الله مجيد است كه به‌طور مستقيم يا غيرمستقيم حكمي شرعي – اعم از واجب، حرام، مكروه، مستحب و مباح – را بيان مي‏دارد. اهميت چنين امري بر كسي پوشيده نيست؛ چه اين‌که قرآن كريم يكي از منابع مهم در استنباط احكام شرعي است كه مورد استناد و پذيرش تمام مذاهب اسلامي مي‏باشد. از اين‌‏رو، مطالعه و بررسي اين آيات نزد فقيهان جايگاه خاصي داشته و دارد و همگان بر اهميت آن اتفاق‌نظر دارند. قرآن به‌عنوان مهم‏ترين منبع علوم و معارف اسلامي است كه عقايد، اخلاق و ديگر معارف را در خود جاي داده است و از اين رهگذر به‌عنوان اصلي‏ترين و اصيل‏ترين مصدر تشريع اسلامي، در خلال آيات خود، كلياتي از فقه اسلامي را نيز بيان كرده است. بي‏گمان تجزيه و تحليل آيات ‏الأحکام در هر مسئله را نمي‏توان يك استنباط فقهي كامل تلقي نمود؛ زيرا در كنار آيات قرآن كريم، بايد ساير ادله اجتهادي نيز مورد بررسي قرار گيرد. با اين حال، مي‏توان تفسير صحيح اين آيات را نخستين و مهم‏ترين گام در استنباط احكام به‌شمار آورد؛ چنان‌که در كتب استدلالي فقهي همواره فقها در آغاز بخش‏هاي اجتهادي از دلالت آيات سخن به ميان مي‏آورند و وجود و دلايت آيات مربوط به مسئله مورد بحث را بسيار مهم تلقي مي‏كنند. به‌ويژه از آن‌جا كه غالب اين آيات، لسان اطلاق و عموم دارند، براي فقيه در ادامه و توسعه مسئله بسيار حائز اهميّتند. آثار بسيار ارزنده و محققانه‏اي كه از فقها در زمينه آيات‏الأحکام يا فقه‏القرآن به‌جاي مانده، حكايت از اين اهتمام قابل ستايش در استناد به قرآن دارد و نشان مي‏دهد كه وابستگي فقه به دلايل غير قرآني هرگز نياز فقه و حقوق اسلامي به قرآن كريم را كم‏رنگ نميسازد.

نصوص

همه احكامي كه از قرآن كريم استفاده مي‏شود، به‏طور صريح و آشكار نيست، بلكه دلالت برخي آيات بر احكام، صريح است – كه از آنها به «نصوص» تعبير مي‏شود – بعضي ديگر آياتي‏اند كه هريك نسبت به حكمي دلالت دارند، اما احتمال خلاف آن حكم نيز وجود دارد – كه از آنها به «ظواهر» تعبير مي‏شود – و دلالت برخي ديگر از آيات بر احكام نيز «مجمل» بوده و نياز به تبيين دارد. هم‌چنين آيات قرآن از جهات مختلف تقسيم‏هاي گوناگوني دارند؛ از قبيل: عام و خاص، مطلق و مقيّد، محكم و متشابه، ناسخ و منسوخ و..‏.. بنابراين، احكامي كه به قرآن كريم مستند است، يا براساس نصّ آن يا از ظاهر مفهوم آن، يا مدلول مفاهيم ‏آن است و يا از عام و اطلاق آيات استفاده مي‏گردد. ازاين‌رو، استفاده از قرآن در بخش احكام فقهي و وظايف عملي، در حيطه تخصص علماي فقه و اصول قرار مي‏گيرد كه با بهره‏گيري از اصطلاحات فني در فقه و اصول مي‏توانند احكام شرعي را از آيات ‏الأحكام استنباط و استخراج نمايند.
در کل قرآن، به‌عنوان آخرین پیام خدا به خلق و کامل‌ترین برنامه الهی برای جامعه انسانی، از یک سو با جلوه‌های اعجازی و فوق بشری خود، دلیل حقانیت رسالت پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) و صدق ره‌آوردهای آسمانی اوست و از سوی دیگر پایه‌های عقیدتی و باورهایی را پی ریخته که بنای فقه و حقوق، از نظر مشروعیت و مقبولیت، برآن پایه‌ها استوار است.
تفسیر آیات الاحکام، پایه و اساس استنباطهای فقهی است، به‌گونه¬ای که اگر مفسری، آیهای را متفاوت از مفسر دیگر، تفسیر کند، در پی آن استنباط‌های فقهی آن دو متفاوت خواهد گشت. اثرات این امر تا بدان جاست که در طول قرنهای متمادی، مکاتب فقهی متعددی به وجود آمده است.